سابقه و هدف: مشکلات و چالش‏های محیط زیستی یکی از مهمترین نگرانی‏ها و دل مشغولی‏های انسان در هزاره‏ سوم است. یکی از بخش‏های مهم محیط‏زیست و منابع طبیعی که در دهه‏های اخیر تخریب زیادی را متحمل شده، بخش مراتع است. به همین دلیل در سال‏های اخیر در کشورهای مختلف پروژه‏ها و طرح‏های احیایی و حفاظتی اجرا شده است. اما به دلایل مختلف دامداران به عنوان مهمترین ذی نفعان این بخش مشارکت چندانی نداشتند. بنابراین، ایده اصلی این پژوهش کشف چالش‏های مشارکت دامداران در این بخش بود. در این رابطه، این مطالعه با هدف کلی بررسی چالش‏های مشارکت دامداران در طرح‏ها و پروژه‏های حفاظت از مراتع در استان کردستان در سال 1401 انجام شد.مواد و روش‏ها: این تحقیق از نظر ماهیت ازَ نوع تحقیقات کمی است، با توجه به هدف کاربردی، از لحاظ گردآوری داده‏ها جزو تحقیقات میدانی و از لحاظ زمانی یک مطالعه تک مقطعی بود. جامعه آماری پژوهش شامل کلیه دامداران منطقه سارال در استان کردستان بود. منطقه سارال باوسعت 1000 کیلومتر مربع، در استان کردستان در غرب ایران واقع شده است. میانگین بارندگی در منطقه سارال استان کردستان 480mm در سال است. این منطقه از لحاظ آب و هوایی در منطقه نیمه‏خشک سرد واقع شده است. خاک منطقه سارال دارای بافت لومی‏شنی هستند که محل مناسب برای چرای دام (گاو، گوسفند، بز) هستند. از لحاظ اکولوژی منطقه سارال یک زیستگاه امن برای تنوع گیاهی و جانوری است. منطقه سارال تقریباً تاکنون موردمطالعه اختصاصی و دقیق قرار نگرفته و اکثریت مطالعات بر روی گونه‏های گیاهی و جانوری این منطقه انجام شده است و به‏عوامل تخریب آن توجهی نشده است. شغل اصلی مردم منطقه سارال دامداری است زیرا یکی از مناطق مستعد برای دامپروری و از این لحاظ در کل ایران شناخته شده است حجم نمونه با استفاده از جدول کرجسی و مورگان 385 نفر به روش نمونه‏گیری چندمرحله‏ای با انتساب متناسب برای مطالعه انتخاب شدند. ابزار اصلی تحقیق پرسش نامه‏ای بود که روایی آن توسط پانل متخصصان و پایایی آن توسط ضریب آلفای کرونباخ تأیید شد. تجزیه و تحلیل داده‏ها در دو بخش آمار توصیفی و استنباطی توسط نرم‏افزارهای SPSS و Lisrel انجام شد.نتایج و یافته‏ها: نتایج ضریب تغییرات نشان داد، چالش‏های «عدم آشنایی با شیوه‏های حفاظت از جنگل» و «عدم برگزاری کارگاه‏ها و دوره‏های آموزشی برای دامداران» مهمترین عوامل بودند. علاوه بر این، نتایج تحلیل عاملی اکتشافی چالش‏های مشارکت دامداران در طرح‏های حفاظت از مراتع را در چهار عامل اجتماعی– فرهنگی (021/15 درصد)، چالش‏های آموزشی (364/14 درصد)، چالش‏های مدیریتی و قانونی (324/13 درصد) و چالش‏های اقتصادی (521/9 درصد) طبقه‏بندی کرد و این عوامل ‏توانستند 23/52 درصد از واریانس کل عوامل را تبیین نمایند. با توجه به اینکه عوامل آموزشی یکی از مهمترین چالش‏ها در این زمینه بودند، پیشنهاد می‏شود که سیاست‏گذاران و برنامه‏ریزان منابع طبیعی به مقوله آموزش دامداران توجه بیشتری کنند، زیرا بسیاری از دامداران از رفتارهای حفاظتی مناسب، آگاهی چندانی ندارند.نتیجه‏گیری: این پژوهش یکی از نخستین تلاش‏ها در منطقه غرب ایران برای حفاظت از مراتع بود زیرا در مطالعات حفاظت از مرتع در گذشته به رفتار دامداران به‏عنوان مهمترین قشر فعال که ارتباط بسیار نزدیکی با مراتع دارند کمتر توجه شده است. دامداران نقش کلیدی‏ در حفاظت از مراتع دارند، زیرا ارتباط بسیار نزدیکی با این بخش دارند. در صورتی که در معرض‏ آموزش‏های مناسب قرار بگیرند، می‏توانند به پایداری این بخش کمک اساسی بکنند.

0

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

مطالعه حاضر در پاسخ به این سوال انجام شده است که «آیا می توان بخشی از تفاوت عملکرد نظام آموزش مدرسه ای کشورهای برخوردار از منابع طبیعی را در آزمون های استاندارد بین المللی با توجه به چگونگی استفاده آنها از رانت منابع طبیعی توضیح داد؟ » به این منظور، با معرفی شاخص «نسبت سهم رانت منابع طبیعی به سهم مالیات ها» به عنوان بازتابی از تاثیرات اقتصاد سیاسی منابع طبیعی به کنترل آثار تغییر در مدیریت رانت منابع بر کیفیت، کارایی و اثر بخشی آموزش پرداخته شد. امتیازات آزمون های استاندارد بین المللی تیمز، پرلز و پیزا به عنوان سنجه کیفیت آموزش در نظر گرفته شد و رویکرد داده های تابلویی و الگوی اثرات ثابت به عنوان روش متریک مطالعه مورد استفاده قرار گرفت. تاثیر متغیرهای توضیحی مدل بر امتیازات آزمون، در قالب یک تابع تولید آموزش برای 79 کشور منتخب در بازه زمانی 2015-1995 بررسی شد. یافته های مطالعه نشان می دهد که اثر اقتصاد سیاسی منابع طبیعی بر کیفیت آموزش معنا دار است و بنابراین، با افزایش سهم رانت منابع طبیعی در درآمدهای دولت، کیفیت آموزش کاهش یافته است. ضرایب تخمین زده شده برای متغیر نسبت سهم رانت منابع به سهم مالیات ها، نسبت به فروض مختلف ناشی از حذف سایر متغیرهای توضیحی در اغلب موارد از استحکام برخوردار است و تاثیر منفی افزایش وابستگی اقتصاد به رانت منابع را بر کیفیت آموزش تایید می کند.

هدف از اجرای تحقیق حاضر تدوین استراتژی های مناسب برای مدیریت مشارکتی منابع طبیعی در زیر حوزه آبخیز روازور به عنوان بخشی از حوزه آبخیز کرخه بود. در این رابطه از تحلیل میدان نیرو به عنوان چارچوب نظری استفاده شد و برای جمع آوری اطلاعات در چارچوب روش شناسی مساله یابی مشارکتی منابع طبیعی از تکینک های پیمایش، نقشه کشی، حل مشکل، و رتبه بندی، طوفان اندیشه و بحث گروهی استفاده شد. نتایج تحقیق نشان داد که از نظر مردم محلی مهم ترین مشکلات سیل، قطع درختان، چرای بی رویه، خشکسالی، و تبدیل مراتع به زمین های کشاورزی می باشند که برای مقابله با آنها تقویت تعاونی آبخیزداری، ایجاد شوراهای حل اختلاف برای مقابله با تخریب کنندگان منابع طبیعی در جامعه محلی اثربخش ترین اقدامات در چارچوب رهیافت مدیریت تلفیقی منابع طبیعی هستند.

پیشینه و اهداف: امروزه در خصوص مدیریت هرچه بهتر منابع طبیعی، موضوع حکمروایی خوب بسیار مورد توجه قرار گرفته است. در حکمروایی خوب تلاش بر این است تا توانایی سیستم مدیریت منابع طبیعی ارتقاء یابد. به عبارت دیگر، از طریق حکمروایی خوب می­توان بر مؤلفه های اجتماعی-اقتصادی منطقه و نهایتا بهبود زیستگاه های طبیعی اثرگذار بود. ارزیابی حکمروایی خوب به ارزیابی و تلاش در جهت بهبود عوامل مختلفی همچون ارزش ها، اعتقادات و منافع گروداران در اداره هر منطقه منجر می­شود. نکته دیگری که بایستی به آن توجه کرد، وضعیت نابسامان منابع طبیعی است که مورد بهره­کشی و بهره­برداری بیش از حد قرار گرفته است. از این رو، یکی از راه­های علاج‏بخشی مدیریت و سامان دادن به مراتع، استفاده از توان گروداران و به‏ویژه بهره­برداران محلی به کمک حکمروایی خوب است. مواد و روش ها: در این پژوهش، ابعاد حکمروایی خوب در منطقه بساروج مبنای تحقیق قرار گرفته است. حوضه آبخیز بساروج در بخش احمدآباد شهرستان مشهد استان خراسان رضوی واقع شده است. مراتع این منطقه به علت مجموعه‏ای از تعارضات و درگیری‏ها میان گروداران مختلف، دچار آسیب جدی شده است. از همین­رو، جهت بررسی وضعیت حکمروایی منطقه و مقایسه آن با حکمروایی خوب، داده‏ها به کمک روش­های میدانی-توصیفی-تحلیلی جمع­آوری و تحلیل شد. در همین راستا، برای ارزیابی حکمروایی، پرسشنامه ای تهیه شد (شامل 8 معیار برای ارزیابی حکمروایی) و در اختیار گروداران محلی و مدیران منابع طبیعی مرتبط در منطقه قرار گرفت. لازم به ذکر است، منطقه بساروج شامل چهار روستای بساروج، آقنج، قلعه­نو و سیاسر می­باشد که دارای منابع مشترک هستند. به کمک روش گلوله برفی تمامی گروداران محلی از چهار روستا شناسایی شدند. پرسشنامه دو بعدی برای تحلیل گروداران و تحلیل حکمروایی تهیه شد و در اختیار مخاطبان قرار گرفت. پرسشنامه مذکور همچنین با کمک کارشناسان خبره اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان خراسان رضوی و شهرستان مشهد که نسبت به منطقه اشراف داشتند، تکمیل شد. داده­های بدست آمده از پرسشنامه­ها با استفاده از نرم افزار Excel، SPSS و Origin مورد ارزیابی قرار گرفت. لازم به ذکر است، برای تحلیل­­های آماری از از نرم افزار Excel، SPSS و برای استخراج تفاوت دیدگاه­های کارشناسان و بهره­برداران از نرم افزار Origin استفاده شده است. نتایج: نتایج پژوهش نشان داد، مرتعداران روستای آقنج، نسبت به سایر روستاها، دارای درجه کنشگری بالاتری می­باشند. مرتعداران روستای آقنج در معیارهای هشتگانه علاقه، نفوذ، فوریت، منافع، همکاری اثرپذیری و اثرگذاری، دارای درجه کنشگری بیشتری هستند. همچنین نتایج نشان می‏دهد که بین دیدگاه مسئولان و بهره‏برداران در تحقق معیارهای حکمروایی خوب تفاوت اساسی وجود دارد. علاوه بر این، نتایج نشان می­دهد در تحلیل وضعیت درجه کنشگری، کارشناسان اداره کل منابع طبیعی استان خراسان رضوی و شهرستان مشهد، معیار همکاری نسبت به سایر معیارها، قوی‏تر و معیار فوریت کمتر مورد توجه بوده است. نکته قابل توجه آن است که گروداران کلیدی می­توانند به عنوان تسهیل کننده برای ترویج حکمروایی خوب در منطقه عمل کنند. در میان گروداران از اداره منابع طبیعی، فردی با کد Mn و در میان مرتعداران افرادی با کدهی MZA، RKHA، GHaGHA، AGHA دارای بالاترین سطح کنشگری شناخته شدند. چنین افرادی به علت دارا بودن معیارهای علاقه، اثرپذیری و اثرگذاری، قادرند زیرگروه های بهتری پیرامون فعالیت های مشارکتی و حکمروایی خوب ایجاد کنند. مقایسه وضعیت حکمروایی منطقه با حکمروایی خوب نشان داد معیار ظرفیت برد دارای 4/75 درصد و معیار ظرفیت­سازی کنشگران با 3/31 درصد به ترتیب بیشترین و کمترین میزان مشابهت را با حکمروایی خوب دارا هستند. نتیجه گیری: به طور کل وضعیت حکمروایی در منطقه مورد مطالعه، 23/53 درصد با حکمروایی خوب مشابهت دارد. در حقیقت، سطح پایین مشارکت گروداران در مدیریت منابع طبیعی عامل کلیدی حکمروایی ضعیف در منطقه است. به عبارت دیگر، بهبود وضعیت اکوسیستم های طبیعی در صورتی که تلاش همه جانبه برای حکمروایی خوب صرفا به صورت برون­زا اعمال شود و بسترهای ایدئولوژیک، فرهنگی و زیرساختی لازم برای مشارکت فراهم نشود، حصول نتایج موفقیت آمیز در حوزه مدیریت منابع طبیعی دشوار است. پیشنهاد می­شود، جهت بهبود سطح معیارهای حکمروایی خوب در منطقه، نهادهای مدیریت منابع طبیعی استان و شهرستان بیشتر بر معیارهای حکمروایی خوب به صورت درون­زا و از درون سیستم و با تمرکز بر گروداران کلیدی تمرکز نمایند.